آیا نام این بانوان را شنیده اید؟

در زمان های گذشته تحصیل بانوان به خصوص در معارف الهی نه تنها مطلوب و معقول نبود، بلکه مذموم و ممنوع نیز شمرده می شد؛ لذا بسیاری از چهره های درخشان به دلایل گوناگون فراموش شده اند و اسمی از آنان در تاریخ ثبت نشده است. تنها از دوره صفوی به بعد که واژه اجتهاد و مجتهد کاربرد یافت و تحت تأثیر فرهنگ شیعی در خاندان های اهل علم قرار گرفت، بانوانی در این زمینه سرآمد گشتند.

کد خبر: 15817
تاریخ انتشار : آذر ۲۴, ۱۳۹۳

در مقاله قبل به سابقه تاریخی فقاهت و اجتهاد بانوان اشاره شد. در ادامه فعالیت بانوان مجتهده در قرون اخیر تا انقلاب مشروطه بررسی میشود که نام تعدادی از آنان در کتب معتبر ثبت شده است.

بنت المنشار: در قـرن دوازدهـم هـجـرى دختر آیه اللّه شیخ على منشار شیخ الاسلام اصفهان وهمسر فاضله و عـالـمـه شـیـخ بزرگوار شیخ بهائى (قدس سره العالى ) که زنى بوده است عالمه , فاضله , فقیهه , مـفـسـره , کـثیره العلم و الفضل. او فقه و حدیث و تفسیر را به بانوان معاصر خویش تعلیم و تدریس مى نمود و چهار هزار جلد کتاب موروثى را در اختیارداشت و از آنها بهره مى گرفت و پس از فوت هـمـسـرش شـیخ بهائى (متوفى ۱۰۳۰ یا ۱۰۳۱ه ق ) او در قید حیات بود و به افاضه علمى خویش ادامه پرداخت.

حمیده رویدشتی: از زنان عالم مفسر و عارف و آگاه بر علم رجال و نقد و کلام بود او دارای حواشی و تعلیقاتی بر کتب حدیث مانند «استبصار طوسی» است دختر او نیز به نام فاطمه عالمه زمان خود بود که از جانب پدر که از شاگردان شیخ بهایی بود اجازه روایت داشت. از جمله تألیفات وی کتاب رجال حمیده و حواشی بر کتب رجالی و حدیث است.

 

بانوان مجتهده خاندان مجلسی:

خاندان مجلسی از خاندان های مشهور علمی قرن یازدهم ه. ق. است که تألیفات آنان مرجع تحقیق بسیاری از دانشمندان ادوار بعد بوده است. بانوان این خاندان خود از دانشمندان زمان بودند که عبارتند از:

بنت مجلسی: او زنی عالم و فقیه، دختر ملا عزیز الله مجلسی و نواده ملا محمدتقی مجلسی اول است که رساله های متعددی در مسائل فقهی ازجمله حاشیه بر من لا یحضره الفقیه داشته است.

آمنه بیگم مجلسی اصفهانی: او دختر عالمه محمدتقی مجلسی معروف به مجلسی اول و خواهر محمدتقی مجلسی دوم بود و در جوانی به درجه اجتهاد نایل آمد از آثار وی: شرحی بر الفیه  ابن مالک و شرحی بر شواهد سیوطی را میتوان نام برد.

 

بانوان مجتهده خاندان صدرالمتألهین ملاصدرای شیرازی:

زینب صدریه: او دختر فیلسوف بزرگ عصر صفویه  ملا صدرای شیرازی و همسر عالم بزرگ زمان ملا محسن فیض کاشانی است که خود عالم و فاضل و فیلسوف و مرجع زنان زمانه خود بود.

ام کلثوم بدریه: او خواهر کوچکتر زینب صدریه، همانند خواهرش عابد، زاهد، و فقیه بود و از محضر همسر دانشمندش ملا عبد الرزاق لاهیجی ملقب به فیاض در زمینه مبانی فقهی بهره مند گشت.

زبیده شیرازی: او همانند خواهرانش حافظ و مفسر قرآن، عالمه و فاضله بود و نزد پدر و برادر و خواهرش علوم قرآنی را آموخت و خود معلم خواهر کوچک ترش قرار گرفت.

معصومه خاتون شیرازی: او کوچک ترین دختر فیلسوف مشهور صدر المتألهین است و از محضر پدر و برادر و خواهران فقیه و عالمه خود بهره مند گشت که علاوه بر احاطه بر علوم قرآنی در فصاحت و بلاغت بی نظیر بود.

 

در قرون دوازده و سیزده هجری قمری خاندان هایی از مشایخ و اعاظم سر برآوردند و بانوانی فقیه و عالمه به عالم اسلام ارزانی داشتند که عبارتند از:

فاطمه قزوینی: او دختر سید حسین قزوینی است که نابغه زمان خود بود، به منبر می رفت و درس می داد. دخترش آمنه قزوینی از دانشمندان زمان خود بود.

آمنه قزوینی: نزد پدر و مادرش دروس فقه و اصول را آموخت و از محضر همسرش شیخ محمد صالح برغانی حکمت و فلسفه آموخت. او از سوی برادر و همسرش اجازه روایت داشت. وی امام جماعت زنان مدرسه صالحیه بود و در کربلا و قزوین حوزه درسی داشت. از آثار او تعلیقات و حواشی بر کتب فقهی را میتوان نام برد.

 

یکی از خاندان های مشهور قرنهای سیزده و چهارده هجری قمری و مقارن با حکومت قاجاریه، خاندان صالحی برغانی است. از این خاندان دختران فقیه، عالمه و فاضله برخاستند. دوران رشد و بالندگی و تفوق این خاندان مقارن با رشد بابی گری در ایران است و این خاندان در گروه مبارزان با این فرقه بودند که دختران آن عبارتند از: ربابه صالحی برغانی: از زنان محدث، متکلم، مجتهده و خطیب عصر قاجار و دختر عالم بزرگ شیخ محمد صالح برغانی آل صالحی و آمنه خانم قزوینی است که مادرش در مدرسه صالحیه عهده دار کرسی تدریس زنان بود. به جز مجتهدان مشهور خاندان خود از محضر درس مشایخ خاندان حکمی نیز برخوردار گردید. او در مسائل علمی و فقهی فتوا میداد و در سخنرانی هایش از مظالم دربار و به ویژه شخص ناصرالدین شاه انتقاد می کرد .از او آثاری به نظم در شرح مناقب خاندان عصمت و طهارت و امام حسین (ع) به جا مانده است. آثار نثر او عبارتند از: رساله ای در عرفان، کتاب  زکات، کتاب ارث، کتاب امامت.

ام کلثوم برغانی: او فقیه و دانشمند بانوان زمانه خود و منسوب به خاندان های برغانی، قزوینی و صالحی بود. پدرش ملا محمدتقی از مشاهیر علمی شیعه و دانشمندترین فرد خاندان برغانی که در راه مبارزه با عقاید بابی توسط عناصر این فرقه کشته شد. از آثار به جا مانده از این بانوی مجتهده: تفسیر سوره فاتحه الکتاب را می توان نام برد.

خدیجه سلطان خانم برغانی قزوینی آل صالحی: از زنان فقیه، مدرس و محدث خاندان برغانی است. او دختر شیخ محمد صالح برغانی و نواده شیخ ملائکه برغانی است. خدیجه سلطان صاحب فتوا بود. تألیفات او عبارتند از:

مجموعه المسائل، رسائلی در فقه و رسائل العرفانیه. او همانند مادرش کرسی درس در مدرسه صالحیه داشت.(۱)

در ریاحین‏الشریعه نیز آمده است: «شیخ طوسى (علیه‏الرحمه) را دو دختر بود، هر دو عالم و فاضل و شیخ ابوعلى فرزند شیخ طوسى هر دو خواهر را اجازه (روایت) داده بود.»(۲)

«امّ‏على» و «فاطمه امّ‏الحسن»، به ترتیب همسر و دختر محمد بن‏مکى، معروف به شهید اوّل، از زنان عالم و فاضل و فقیه دوران خود بودند، چنان که شهید اوّل این دو بانو را مدح کرده و به زن‏ها مى‏گفت به آنان اقتدا کرده و در احکام به آنان رجوع کنند.(۳)

 

مقالات بعدی به بررسی فعالیت بانوان مجتهده و وضعیت حوزه های علمیه از انقلاب مشروطه تا بعد از انقلاب اسلامی می پردازد.

 

 کاری از گروه دین و فرهنگ باحجاب

 

 منابع:

۱- برگرفته از مقاله منصوره پروینی، کارشناس و عضو انجمن زنان و پژوهشگر تاریخ

۲- ریاحین‏ الشریعه، ج‏۴، ص‏۲۲۴٫

۳- سفینه البحار، ج‏۱، ص‏۷۲۲؛ ریاحین ‏الشریعه، ج‏۴، ص‏۲۴۲٫

  • ارسال نظرات
  • نظرات بینندگان

دیدگاه

• نظر شما پس از بررسی و بازبینی توسط گروه مدیریت برای نمایش در سایت قرار داده می شود.

دیدگاه

• نظر شما پس از بررسی و بازبینی توسط گروه مدیریت برای نمایش در سایت قرار داده می شود.